Project VIVES Kortrijk – Jongeren onderzoeken Jongeren

Kortrijk gelooft in de visie van De Hangmakers en wil hier verder mee aan de slag.

Vooraleer we met alle diensten samen een stadsbreed gedragen visie uitschrijven over ‘tieners en jongeren in de publieke ruimte’, willen we eerst verkennen: via onderzoek, via netwerken en via experiment.

Al enkele jaren op rij werken eerstejaarsstudenten uit Sociaal Agogisch Werk van hogeschool VIVES samen met de stad Kortrijk.
Tranzit, de jeugddienst van de stad, formuleert een specifieke opdracht rond tieners om te onderzoeken. Het leuke is: de jonge studenten van 18 jaar doen onderzoek naar tieners, een (heftige 😉) levensfase waar zij net uit gegroeid zijn. Het zit allemaal nog vers in het geheugen. Tijdens de eerste samenwerking deden de studenten een ruim onderzoek: Waar liggen de tieners in Kortrijk wakker van? Waar zijn ze mee bezig?

De jaren nadien werd ingezoomd op de thema’s of plekken die in dit eerste onderzoek naar boven kwamen:

• Tieners en jongeren in de stationsomgeving
• Tieners in het verkeer (samenwerking met Jonge Wegweters)

In het schooljaar 2024-2025 werkte een groep studenten aan de probleemstelling: hoe kunnen we tieners in de publieke ruimte positief in beeld brengen in de stad Kortrijk?

Uit lokaal onderzoek blijkt dat de tieners heel graag in het centrum van de stad samenkomen: om te winkelen, om te ontmoeten in parken en op pleinen of om te sporten. Ze willen bij elkaar zijn, anderen zien en gezien worden. Maar ze worden al snel bestempeld als “hangjongere”. En deze term heeft jammer genoeg een heel slechte connotatie. Gevolg: veel tieners en jongeren worden door veel mensen sowieso als overlast beschouwd, ook al doen ze niets verkeerd.

Aanpak

Nadat de Vives-studenten de probleemstelling, de doelgroep en de stad theoretisch doorgrond hebben via het doorworstelen van heel wat literatuur, interviews en plaatsbezoeken, werkten ze een concreet project uit. In deze fase en doorheen het hele project was het handboek en de website van De Hangmakers hun ‘Bijbel’.

Ze splitsten het op in 2 belangrijke delen: aanbod & beeld.

Aanbod De groep was er van overtuigd dat er al veel leuke plekken zijn in Kortrijk. Ze deden dan ook onderzoek naar de geliefde plekken van de Kortrijkse jongeren. Welke plek vindt de Kortrijkse tiener leuk? Waarom? En hoe kunnen we dit overbrengen naar alle tieners? Tegelijk maakten ze een sticker voor op schoolmateriaal, skateboards, fietsen,… ter promotie van Kortrijkse plekjes. Ze maakten een top 5 van de lievelingslocaties en maakten er een filmpje van. Op de sticker verwijst een QR-code naar de site van Tranzit, waarop dit filmpje te zien is.

Beeld
Deze groep wil aan alle Kortrijkse inwoners laten weten dat ‘hangen’ niet negatief is. Hiervoor bedachten ze een promocampagne waarbij ze willen vertellen dat iedereen graag ‘hangt’ en ontmoet. Ook ouderen hangen, kinderen hangen,… Waarom mogen tieners dat niet, zonder scheef bekeken te worden? Hoe kunnen we werken aan een positieve beeldvorming van jongeren in publieke ruimte?

Een postercampagne toont een mooie diversiteit van mensen die graag buiten zijn en ontmoeten op de typische herkenbare Kortrijkse gekleurde picknickbank.

Elke foto krijgt een aparte unieke poster op een andere herkenbare locatie in de stad. De treffende slogan “Lekker blijven hangen!” maakt het plaatje af.

De stad gaat verder

De mooie campagne zullen we niet losweg lanceren binnen de stad. Wanneer de breed gedragen visie van de stad over ‘tieners en jongeren in de publieke ruimte’ doordacht is uitgeschreven, nemen we de draad van studenten weer op en maken we werk van dit originele idee om de positieve beeldvorming van ‘hangen’ in het straatbeeld te brengen.

Meer weten? Vraag het aan Bieke Vertriest, bieke.vertriest@kortrijk.be 

FLAX Kortrijk: De hangplek die tieners welkom heet

Bij de stad Kortrijk houden we van experiment als een levendige participatiemethodiek voor onze jonge inwoners. Voor kinderen bestaan er al heel wat mooie projecten en infrastructuur, dus waarom niet ook eens inzetten op de tieners?Vooraleer we met alle stadsdiensten een gedragen visie uitschrijven over ‘tieners en jongeren in de publieke ruimte’, willen we eerst verkennen. Verkennen via onderzoek, via netwerken, maar ook via ‘probeersels’.

Uit lokaal onderzoek blijkt dat de tieners graag in het centrum van de stad samenkomen: om te winkelen, om te ontmoeten in parken en op pleinen of om te sporten. Ze willen bij elkaar zijn, anderen zien en gezien worden.

Daarnaast wordt in de kern van de stad vanuit dienst Economie gewerkt aan ‘slowshopping’: ons winkelwandelgebied, de commerciële kern, moet een plaats zijn waar mensen kunnen shoppen, eten, verpozen, ontmoeten en spelen. Door daarop in te zetten, wordt een commerciële omgeving ook na 18u een plaats waar bewoners, jongeren, gezinnen… zich graag amuseren in de openbare ruimte. De heropfrissing van het winkelwandelgebied met speelzones (formeel én informeel), groen en zitplaatsen werken zeker voor kinderen, maar toch komt het signaal niet door naar de tieners dat ook zij welkom zijn.

De opdracht 

Daarom sloegen dienst Economie en de jeugddienst Tranzit de handen in elkaar. Ze schreven een opdracht uit naar creatieve makers uit de regio (Vlaanderen, Wallonië, Noord-Frankrijk – interreg): “ontwerp, bouw en plaats een installatie voor tieners die verplaatsbaar is en op verschillende plekken inzetbaar is”.

De filosofie van De Hangmakers vormde de kern van de opdracht:

• Kunnen zijn: jongeren kunnen deze plek echt gebruiken.
• Willen zijn: het is een aantrekkelijke en aangename plek.
• Mogen zijn: jongeren zijn hier welkom en mogen hier zichzelf zijn.

De dossiers worden door een gevarieerde jury beoordeeld op verschillende criteria: 

• Inhoudelijk: bruikbaarheid, toegankelijkheid, aantrekkelijkheid, visibiliteit, esthetiek
• Technisch: plaatsinname, verplaatsbaarheid 
• Kwalitatief: materiaalkeuze, duurzaamheid, hufterproof

De indieners van 3 geselecteerde dossiers konden hun voorstel verdedigen bij de jury en hadden elk hun eigen charme en hun eigen andere positieve punten.

Het winnende ontwerp met sterke visie 

Het ontwerp van Jan Lefevere werd gekozen als het meest passende bij de filosofie en de criteria van de opdracht. Jan vertrekt vanuit een belangrijke ontwerpmethode: bij het ontwerpen van een mobiel ontmoetingselement voor de specifieke doelgroep ‘tieners en jongeren’ is het van belang om af te wijken van conventionele zitmeubels en ontmoetingsplekken.

De jury zag duidelijk dat Jan de opdracht goed begrepen had:

• Toe-eigening: het ontwerp is niet direct herkenbaar als functioneel object, maar is sculpturaal en interactief van aard. De gebruikers bepalen zelf hoe ze met het element omgaan.
• De ervaring past zich aan aan de verbeelding van de jongeren. Het ontwerp heeft geen expliciete functies en stimuleert zo de creatieve vrijheid van de gebruikers. Zo ontstaat een ontmoetingsplek die uitnodigt tot zelfexpressie.
• Deze ongedwongen benadering creëert diverse zitposities, zichtlijnen en een dynamiek die sociale interactie bevordert. Het ontwerp dwingt geen gedrag op, maar laat de doelgroep zelf de ruimte definiëren.

Flax is een sculpturaal geheel dat visueel krachtig is. Het mobiel ontmoetingselement is een object dat zowel in de stad als in de natuur geïntegreerd kan worden, en tegelijkertijd de omgeving niet absorbeert, maar juist versterkt.

Dwalende bank 

Om tieners te laten weten dat ze in de stad welkom zijn, om onderbelichte plekjes in de kijker te zetten, om nieuwe projecten bekend te maken, … willen we de bank door de stad laten dwalen. Hij blijft telkens een welbepaalde periode op een plekje in de stad.

De eerste plek is de ingang van de Budafabriek. Flax wordt geopend op het WONDER-festival, een initiatief van Designregio Kortrijk, dat al 20 jaar lang creativiteit laat bloeien in de stad. Daarna verhuist hij naar het winkelwandelgebied om voor de zomer weer een nieuwe en zomers plekje in de stad te krijgen.

En wie weet… komen er nog broertjes en zusjes van Flax bij op vaste plekken of om rond te dwalen in de deelgemeenten?

Meer weten? Vraag het aan Bieke Vertriest, bieke.vertriest@kortrijk.be

Oostrozebeke: binnen hangen in het ontmoetingscentrum

Aantal inwoners: 8000 – 27% onder de 25 jaar. 18% daarvan een niet-Belgische herkomst.

Bieke Coucke, deskundige jeugd: “Er zitten wel wat jeugdverenigingen in Oostrozebeke, zowel in het centrum als in De Ginste. We hebben ook een beginnend jeugdhuis en heel wat sportverenigingen. Het ontmoetingscentrum vormt een belangrijke plek, vooral voor jongeren die niet in een vereniging zitten. Ook de groenzones,  speelpleintjes en het skatepark zijn aantrekkelijke plekken.”

Waarom is het ontmoetingscentrum een aantrekkelijke plek voor tieners en jongeren?

Bieke: “Het ontmoetingscentrum is vooral een functionele plek. Er staan stoelen en tafels, het is er warm en er is wifi. Jongeren kunnen er ook hun gsm opladen en gebruik maken van het sanitair.

Het is op zich niet de meest gezellige plek, maar het is goed gelegen. Pal in het hart van de gemeente, de plek waar alles gebeurt: de vrijdagse markt, de muziekacademie, de bibliotheek, sportcentrum met cafetaria, kinderopvang, sportvelden, speelterrein, jeugdlokalen, een buurthuis, het gemeentehuis, de kerk, een café, de post, het sociaal huis… en er zijn bushaltes dichtbij. Het is een belangrijke plek op de routes naar school en vrije tijd.

Buiten staan er bankjes, dus ook bij mooi weer is het ontmoetingscentrum een aangename plek. Vooral jongens komen naar het ontmoetingscentrum, al weten we dat een aantal meisjes gebruik maakt van de spiegels en verluiertafel als make-uphoekje.“

Het ontmoetingscentrum wordt ook door andere groepen en voor verschillende activiteiten gebruikt. Hoe bewaken jullie dat de plek voor iedereen beschikbaar blijft?

Bieke: “Met verschillende stappen.  Er is bijna altijd iemand aanwezig aan het onthaal, die aanspreekbaar is en wat toezicht houdt. We hebben een duidelijk afsprakenkader, dat via pictogrammen zichtbaar uithangt.

Het ontmoetingscentrum is groot genoeg zodat activiteiten in verschillende lokalen kunnen doorgaan en de jongeren dus gewoon de centrale ruimte kunnen gebruiken. Die centrale ruimte is bovendien ook groot genoeg voor verschillende groepen om samen te zitten, zonder elkaar te storen.

Dat wil niet zeggen dat er nooit problemen zijn. Zo blijft er soms afval liggen, ook al staan er vuilbakken. Ook op andere plekken botsen we soms wel op problemen. Zo is de fietsenstalling aan het skatepark een veelgebruikte hangplek. Maar daar is weinig sociale controle en zien we dus ook dat er afval en sigarettenpeuken achter blijven.“

Hoe wordt daar vanuit het bestuur op gereageerd?

Bieke: “Zolang er geen grote problemen zijn, wordt het aangemoedigd, dat jongeren in de publieke ruimte zijn. Bij problemen, komt er wel commentaar en wordt soms de wijkagent gebeld.

We willen het jeugdhuis daarom ook nieuw leven inblazen, zodat ook dat een aantrekkelijke plek kan worden voor jongeren.”

Meer weten? Vraag het aan Bieke Coucke, bieke.coucke@oostrozebeke.be

Neteland: outreachen over gemeentegrenzen heen

Aantal inwoners: Vorselaar, Grobbendonk, Olen, Herenthout en Herentals hebben samen ongeveer 5000 inwoners tussen 12 en 18 jaar. 

Wat doet de outreacher bij jullie precies?

Joke Smets, vormingswerker bij Arktos: “Als outreacher zoeken we jongeren op — op straat, in het park, aan het skateplein of bij het jeugdhuis. We proberen op een laagdrempelige manier contact te maken, door in gesprek te gaan en vooral goed te luisteren. Door aanwezig te zijn in hun leefwereld bouwen we stap voor stap een vertrouwensband op.

Waarom werd gekozen voor een regionale outreacher?

Yasmien Nijs, vormingswerker bij Arktos: “Werken binnen de grenzen van één gemeente is vaak te beperkt, leerden we uit eerdere projecten. Stel dat je voor Vorselaar werkt, maar de jongeren hangen vooral rond in Herentals — dan verlies je snel de aansluiting met hen.

Bovendien bestaat er al enkele jaren een sterke bovenlokaal samenwerkingsverband tussen de vijf Neteland-gemeenten, onder andere voor jeugdbeleid. Het was dus logisch om het outreachwerk uit te breiden naar de hele regio, zodat we jongeren kunnen volgen over gemeentegrenzen heen.”

Hoe zorg je ervoor dat jullie aanspreekbaar zijn voor jongeren uit de hele regio?

Joke: “Dit is een van de grootste uitdagingen. We zijn met twee halftijdse collega’s en verdelen onze tijd over de verschillende gemeenten. Elke collega is het vaste aanspreekpunt voor specifieke gemeenten, maar we proberen als team flexibel te blijven en zichtbaar te zijn over de hele regio.

We maken gebruik van één gezamenlijke Instagram-pagina. Daarop posten we wanneer we op straat zijn, welke activiteiten we organiseren, en andere updates. Zo proberen we duidelijk te maken dat we bereikbaar zijn voor jongeren uit alle vijf de gemeenten, en dat ze ons kunnen aanspreken, ongeacht waar ze ons tegenkomen.”

Waar vindt de outreacher de jongeren? Wat zijn de favoriete hangplekjes in de regio?

Yasmien: “De jongeren zijn verspreid over verschillende typische hangplekken per gemeente. We vinden hen vaak:

• In Grobbendonk aan De Volle Vaart – een plek waar het skatepark en het jeugdhuis jongeren aantrekken.
• In Olen rond het station en de sporthal, waar jongeren samenkomen in de namiddag en avonduren.
• In Vorselaar aan De Dreef en het sportcomplex, populaire ontmoetingsplekken voor sportieve en niet-sportieve jongeren.
• In Herenthout op het Torentjesplein en aan ’t Kapelleke, vooral bij goed weer of na schooltijd.
• In Herentals is het stadspark een vaste plek waar jongeren samenkomen, net als de stationsbuurt.

We stemmen onze aanwezigheid af op deze plekken en tijdstippen waarop jongeren daar doorgaans te vinden zijn. Zo blijven we zichtbaar en bereikbaar.”

Meer weten? Contacteer Joke Smets, jsmets@arktos.be of en Yasmien Nijs, ynijs@arktos.be

Hoe krijgt rondhangen vorm in kleinere of landelijke contexten?

En hoe kan je daarop inspelen?

• Rondhangen gaat voor een deel over zien en gezien worden, dus jongeren kiezen plekken waar ze daar zelf controle over hebben. In dichtbevolkte en stedelijke gebieden is de keuze en die controle vaak wat beperkter. In landelijke gebieden zijn er meer opties voor tieners en jongeren om een plekje te zoeken ‘weg van het publieke oog’. Tieners en jongeren weten zeer goed hoe die opties optimaal benutten. Denk aan een aanlegsteiger langs een beek, het parkje aan de achterkant van een kasteeltje, of een bankje langs de fietsroute.
• Hangen is vaak minder zichtbaar in kleine of landelijke gemeenten. Dat vraagt wat meer investering om tieners en jongeren te ‘vinden’. Maar die extra inzet loont. Het biedt de kansen om hun leefwereld, hun noden en behoeften te leren kennen en het maakt verbinding tussen tieners en jongeren en de gemeentelijke diensten mogelijk.
  
• Tieners en jongeren doen beroep op verschillende voorzieningen en faciliteiten (school, hobby’s, winkels…). Soms liggen die dicht bij elkaar en ontstaat er soort jeugdhub. Soms liggen die faciliteiten sterk verspreid – of zelfs over gemeentegrenzen heen. Hou rekening met die actieradius van tieners en jongeren en stem je strategie daarop af.
• Zich vlot en veilig kunnen verplaatsen, is een belangrijke randvoorwaarde om rondhangen mogelijk te maken. In landelijke gebieden is het openbaar vervoer vaak minder sterk uitgebouwd en zijn duurzame alternatieven nog niet altijd beschikbaar. Het mobiliteitsweefsel bepaalt waar, wanneer en met wie er kan rondgehangen worden.

De impact van camera’s op jongeren: een Antwerpse case study

Samuel vander Straeten onderzoekt als antropoloog voor zijn doctoraat (Universiteit Cambridge) hoe jongeren het buurtleven en processen van uitsluiting ervaren in Borgerhout Intramuros — een superdiverse, dichtbevolkte en kwetsbare Antwerpse buurt waar het stadsbestuur veel inzet op cameratoezicht.

Voor kwetsbare jongeren uit dichtbevolkte buurten, die vaak klein wonen, fungeren pleintjes of straathoeken als een soort “thuis weg van huis”. Zij zien deze plekken als toevluchtsoorden, voor een vorm van privacy, ontspanning en sociale interactie die ze thuis of op school/werk niet vinden. Hangen in deze ruimtes laat hen toe om een identiteit, relaties, sociale skills en een gevoel van maatschappelijke verbondenheid te ontwikkelen.³

Samuel stelt in zijn onderzoek vast dat toezichtscamera’s in deze ruimtes dat proces ontwrichten. Het verstoort het thuisgevoel van veel jongeren in voor hen cruciale ruimtes, en daarmee ook hun gevoel van belonging in de bredere samenleving en hun relatie met andere buurtbewoners.

Zowat alle pleintjes in Borgerhout Intramuros worden gemonitord op “overlast” door politiefunctionarissen via permanent filmende camera’s.⁴

In de gesprekken die Samuel met jongeren van de wijk voerde, uitten verschillende van hen spontaan hun frustraties hierover. Zoals Soufiane⁵ (22 jaar). Hij gaf Samuel een rondleiding in zijn wijk. Wanneer ze een klein, door huizen ingesloten pleintje passeren, vertelt hij:

“Hier kwamen wij vroeger graag, en met veel. Het ding was, hier waren geen camera’s [in tegenstelling tot de andere pleintjes]. Nu wel, daar rechts [wijst]. Dat is trouwens the main issue… Camera’s zijn een beetje het probleem hier in de wijk. Op pleinen… jongeren voelen zich niet meer veilig. Ze voelen zich bekeken… Dus dan kwamen we naar hier… Dit was dan een overlastplek geworden… Nu hebben ze er een camera gezet, en nu zijn we terug op zoek naar een plek.”

Verschillende andere jongens die veel tijd op de Borgerhoutse pleinen spenderen, spreken van een gevoel van “onveiligheid” omwille van de camera’s. Ze voelen zich “constant bekeken”. Younes (19 jaar) beschreef een camera als “een grote bol die ons uitkleedt”; anderen noemden het “een ufo die alles ziet, zelfs welke kleur onderbroek je hebt”. Ze getuigen ook van vrienden die beboet werden omdat een camera hen had betrapt op het laten rondslingeren van een Capri-Sun-verpakking. Ze zijn zich bewust van iedere pas die ze zetten en vrezen om voor iedere misstap of vorm van kattenkwaad aangepakt te worden. Het thuisgevoel waar jongeren naar op zoek zijn, is dan ver te zoeken.

Bovendien triggeren de camera’s een dieper gevoel van stigmatisering waar deze jongeren – die vaak migratieroots en een kansarme achtergrond hebben – al dagelijks mee geconfronteerd worden op school, het werk of in contact met de politie. Dat er camera’s geplaatst worden om “hun” pleintje op overlast te controleren, bevestigt hun gevoel van “geviseerd” te worden—zoals Amine (17 jaar) het beschreef.

Waar de camera’s voor andere pleingebruikers geen effect hebben of juist een veiligheidsgevoel creëren, duwen ze deze jongeren verder in hun gestigmatiseerde en gemarginaliseerde positie in de samenleving.

De camera’s genereren ook nieuwe spanningen tussen deze jongeren en andere buurtbewoners. Omdat veel jongeren zich oncomfortabel voelen door de aanwezigheid van camera’s, lopen ze ervan weg, zoals Soufiane vertelde. Hierdoor hangen ze vaak in grotere groepen en op plaatsen die overlast-gevoeliger zijn dan grote pleintjes—zoals steegjes of straathoeken. Dit verstoort hun relatie met de bewoners en het gemeenschapsgevoel in de buurt. Politieagenten zullen er meer controleren en mogelijks nieuwe camera’s plaatsen, waardoor jongeren weer op zoek moeten naar een nieuwe ruimte. Steeds meer krijgen ze het gevoel dat er eigenlijk “geen plek” is voor hen—noch in de wijk, noch in de samenleving.

Niet enkel een grootstedelijk probleem

Met De Hangmakers botsten we op gelijkaardige verhalen in landelijke contexten. In een relatief landelijke, uitgestrekte gemeente van een 40.000-tal inwoners wordt bijvoorbeeld sterk ingezet op cameratoezicht. Ook daar zoeken jongeren nieuwe plekken waar ze zich wel welkom en op hun gemak voelen – tot ook op die plekken camera’s komen. Die cyclus heeft ertoe geleid dat het lokale kerkhof nu de gebruikte hangplek is, want daar staan geen camera’s, storen ze geen omwonenden en worden ze (voorlopig nog) getolereerd.

Hier en op vele andere plekken in Vlaanderen en Brussel zijn er aanwijzingen dat veel jongeren zich door het uitgebreide cameratoezicht minder op hun gemak voelen in publieke ruimtes en deze daarom gaan ontvluchten. Dit verstoort hun ontwikkeling en hun verhouding tot de samenleving. Een doordacht jeugd- hang- en camerabeleid kan houdt rekening met deze gevoeligheden.

Naar een doordacht jeugd-, hang- en camerabeleid

We geloven dat het anders kan. En daarom geven we graag enkele kapstokken mee voor een doordacht beleid.

1. Kinderen, tieners en jongeren hebben het recht om te vertoeven in de publieke ruimte. Het is bovendien een broodnodige activiteit voor hun ontwikkeling en voor hun binding met de samenleving. Stel dat recht voorop als je overweegt om (extra) camera’s te plaatsen. 
2. Cameratoezicht is geen zaligmakende oplossing. Onderzoek toont aan dat cameratoezicht enkel een positieve impact heeft als het tijdelijk ingezet wordt, voor specifieke problematieken, op specifieke plekken én met de nodige omkaderende maatregelen⁷.
3. 1. Camera’s kunnen een (tijdelijk) deel zijn van de strategie, maar als ze er ‘zomaar’ gezet worden als afweermiddel, zal de positieve impact eerder gering zijn.
      Wees je ervan bewust dat cameratoezicht een hellend vlak blijkt. Het begint vaak klein, maar groeit snel uit tot standaardoplossing. Ook Dries Dingenen beargumenteerde in zijn opiniestuk dat camera’s niet bedoeld zijn om kattenkwaad te beboeten. 
   2. Als je toch voor camera’s kiest, maak er dan geen of/of verhaal van. Zorg dat je altijd ook sociale of pedagogische initiatieven parallel aan het cameratoezicht voorziet. 
   3. Met het budget van 1 camera (gemiddeld zo’n 25.000€) kan je al heel wat alternatief aanbod voorzien. Bereken dus eens hoeveel uren je de jeugdwerker, outreacher of opbouwwerker extra de straat kan laten opgaan als je geen camera’s zet. 
   4. Wees terughoudend in het gebruik van AI-technologieën bij surveillance-camera’s. Kifkif wijst er bijvoorbeeld op dat een aantal van de huidige AI-technologieën vooroordelen en discriminatie eerder bestendigen dan wegwerken binnen veiligheidsbeleid. Evalueer en bestudeer grondig hoe technologieën werken en welke logica’s gehanteerd worden, vooraleer je deze ook gebruikt. 

4. Wees je bewust van de druk die cameratoezicht zet op het recht op privacy. Dat staat niet voor niets expliciet in het kinderrechtenverdrag.
   1. Weeg af of cameratoezicht de beste strategie is en of je het recht op privacy van onze jonge inwoners niet nodeloos onder druk zet. 
   2. Maak een duidelijk privacykader op voor camerabeelden. Wie heeft toegang tot de beelden? Onder welke voorwaarden worden beelden bekeken of gebruikt? Hoe lang worden beelden bewaard? Hoe beschermen we de burgers die op de beelden staan? 
   3. Communiceer helder en duidelijk (en op een goed vindbare plek) wat er met camerabeelden gebeurt, wie die kan bekijken onder welke randvoorwaarden. 
5. En last but not least: de publieke ruimte is dé plek bij uitstek waar we de diversiteit van onze samenleving ervaren. En ja, dat botst soms. Maar net dat is de kracht van een echt publieke publieke ruimte. Maatregelen die die botsingen net gaan wegduwen of uitwissen, doen daar afbreuk aan.
   Dus zet voldoende in op sociale, pedagogische en preventieve maatregelen, via jeugd- en buurtwerk, via het lokale middenveld. Want enkel zo geven we jongeren wél het gevoel dat ze er mogen zijn, dat er een plek is voor hen in de samenleving, en dat ze zich verbonden voelen met de buurt.

Voetnoten

[1] VRT: Vlaamse privacywaakhond dreigt met verbod op slimme camera’s.

[2] Voor wie graag ook vanuit filosofisch standpunt meer leest hierover, verwijzen we naar het werk van Michel Foucault over de disciplinemaatschappij en het panopticisme.

[3] De Backer & Pavoni 2018:10; www.dehangmakers.be

[4]https://ebesluit.antwerpen.be/zittingen/23.0921.4749.8134/agendapunten/24.0308.3153.4503;jsessionid=4FFF3BFE0C1669AF22EAC1FDF5A09AEE

[5] Alle namen zijn pseudoniemen.

[6] Dries Dingenen stelde dit ook vast bij een onderzoek over de Antwerpse Seefhoek.

[7] Ashby, 2017 ; Sander Flight Onderzoek en Advies, 2022

How it started

Ons verhaal start eigenlijk al in 2022, met de vaststelling dat De Hangman, dé campagne rond rondhangen, 10 kaarsjes mocht uitblazen. Het deed ons tegelijk beseffen dat de strijd nog lang niet gestreden was. Integendeel, de coronapandemie zette de discussie opnieuw op scherp: hoe maken we actief ruimte voor tieners en jongeren in de publieke ruimte? En onze samenleving is de voorbije 10 jaar ingrijpend veranderd: van de digitale evoluties over een sterke verrechtsing en polarisering tot onze verwachtingen naar de ‘jeugd van tegenwoordig’.

Het zaadje dat De Hangman wel een nieuwe boost kon gebruiken, leidde begin 2024 tot De Hangmakers: een nieuw pleidooi vóór tieners en jongeren die rondhangen.

How it’s going

2024 bracht ons een nieuwe visietekst, een digitale game, twee webinars en een website met sterke praktijkvoorbeelden, blogartikels en podcasts. Het is een degelijke output van een jaar hard werken – ontdek dit alles ook zelf op deze website.

Maar eigenlijk is dat niet waarop we het meest trots zijn of waarom we beslisten om dit artikel te schrijven.

Rondhangbelang

We brachten in dit Hangmakersjaar het gesprek op gang over het belang van rondhangen voor tieners en jongeren. Want ja, rondhangen is belangrijk en betekenisvol gedrag. Het zorgt er voor dat onze jonkies volop kunnen ontspannen, experimenteren en leren. Het helpt hen ontdekken wie ze zijn en hoe de samenleving er uit ziet. Kunnen, mogen en willen rondhangen zorgt ervoor dat tieners en jongeren zich deel voelen van hun buurt, dat ze zich verbonden voelen met de samenleving. Het geeft hun ook de boodschap dat ze meetellen in deze wereld: “ik mag hier zijn” (Van Thomme, S. et al, 2023).

“Jongeren verdienen een plek (in de publieke ruimte). Maar hoe? En hoe sensibiliseer je anderen dat jongeren ‘mogen zijn’?” – deelnemer webinar

Buiten en binnen

We ontdekten samen met alle Hangmakers dat rondhangen zeker niet alleen buiten gebeurt.

“De bib wordt ook meer en meer een plek waar je gewoon kan zijn, werken, leren, studeren, ontspannen en ontmoeten.” – bib Joske

Ook overdekte en binnenruimtes maken deel uit van hun leefwereld en hun actieterrein. Of het nu een luifel, gaanderij, bibliotheek of sportzaal is. Die binnenplekken bieden geborgenheid, warmte (letterlijk en figuurlijk), voorzieningen en dus kansen aan tieners en jongeren, die soms niet anders kunnen dan die publieke plekken opzoeken.

Wil dat zeggen dat rondhangen altijd van een leien dakje loopt?

Neen, aanwezig zijn in de publieke ruimte betekent nu eenmaal dat je moet samen leven met anderen, met (semi)onbekenden, die er anders uit zien, die andere dingen doen en die andere gewoontes of normen en waarden hebben. Dat daar af en toe wrijving op zit is normaal. Maar hoe zorg je dat die wrijving omgezet wordt naar positieve energie en niet naar een vonk die de boel doet ontploffen?

Op die vraag kunnen we met De Hangmakers geen allesomvattend, sluitend en perfect antwoord geven. Elke situatie is immers anders, en elke bewoner, passant, opbouwwerker… is uniek, met een eigen visie en eigen bagage.

Tieners en jongeren zijn mensen

Dus blijft onze boodschap: blijf zoeken en proberen. Het loont echt om te investeren in tieners en jongeren. We helpen hen op die manier om te groeien, om zich te ontplooien en om hun plekje in onze samenleving te vinden. Het helpt hen om te beseffen dat ze even goed mensen zijn en even goed recht hebben om in de publieke ruimte te vertoeven.

“Hangen is een grond-, zetel- en bankjesrecht” – Tijl Vandenbussche, jeugdopbouwwerker Diksmuide

Dankjewel!

We hebben het voorbije jaar bijzonder veel mensen ontmoet die blijven zoeken, blijven proberen en zich blijven engageren vóór tieners en jongeren die rondhangen.
Daarom beslisten we om samen te blijven Hangmaken en ook samen met jullie naar meer en nieuwe antwoorden te zoeken op de uitdagingen die we tegen komen.

Zo valt er nog heel wat te zeggen over de zin en onzin van cameratoezicht, over de samenwerking tussen diensten en actoren, over hoe we kwetsbare groepen een plek kunnen geven, over hoe hangen en spelen soms samen gaan.

We plannen daarom nieuwe digitale momenten, trekken het land rond met onze game en gaan op zoek naar nieuwe prikkelende verhalen, inspirerende insteken en tips & tricks om zelf mee ruimte te maken voor tieners en jongeren.

Kortom: we maken van 2025 opnieuw een Hangmakersjaar!

Uit cijfers en onderzoek blijkt dat er grote verschillen zijn tussen meisjes en jongens wat betreft hun aanwezigheid in de publieke ruimte en de activiteiten die ze er doen. Slechts 37% van alle aanwezige kinderen en jongeren in de publieke ruimte zijn meisjes. Bij peuters en kleuters zijn de genderverhoudingen nog in evenwicht, maar naarmate meisjes ouder worden stijgt de ongelijkheid. Tienermeiden zijn de meest onzichtbare groep: van de 12-14-jarige jongeren die rondhangen zijn slechts 34% meisjes en bij de 15-17-jarige jongeren zijn er slechts 31% meisjes (Meire, 2020).

Jongerenplekken zijn jongensplekken

Plekken die ingericht zijn voor jongeren (voetbal-/basketbalveld, calisthenics toestellen, skatepark) worden bijna uitsluitend gebruikt door jongens. Uit cijfers blijkt dat 85% van de gebruikers van sportzones jongens zijn (Meire, 2020). Wat bedoeld is als jongerenplek, is in realiteit een jongensplek.

(G)een eigen keuze?

Dat tienermeisjes minder gebruik maken van de publieke ruimte dan jongens, wordt maatschappelijk aanvaard. Met z’n allen stellen we eigenlijk niet genoeg in vraag waarom we amper meisjes zien op een basketveldje of op het skatepark. Er wordt vaak, ten onrechte, gedacht dat het hun persoonlijke keuze is om minder naar buiten te gaan. Deze redenering legt de verantwoordelijkheid bij meisjes zelf, in plaats van te zoeken naar de oorzaak van deze ongelijke verhoudingen.

Er zijn namelijk verschillende drempels die meisjes ervan weerhouden om even veel rond te hangen en te sporten in de publieke ruimte als jongens. Hoewel die drempels voor vrouwen en meisjes heel herkenbaar zijn, beseffen zij zelf ook niet dat dit uitsluitingsmechanismen zijn die ervoor zorgen dat zij automatisch minder gebruik gaan maken van de publieke ruimte. Daarom lijkt het voor sommige meisjes ook alsof het hun eigen keuze is om weinig buiten te sporten en voelen ze misschien zelfs niet de wil om hier verandering in te brengen.

In wat volgt, geven we een beknopt overzicht van de drempels die meisjes ervaren in de publieke ruimte, waarom het belangrijk is om aandacht te besteden aan deze ongelijkheid en wat we er precies kunnen aan doen.

Op welke drempels botsen meisjes?

Sociale drempels

Onveiligheid

Veel meisjes voelen zich niet veilig in de publieke ruimte, vooral op plekken die slecht verlicht zijn, die geclaimd worden door enkel mannen of waar weinig sociale controle is. Dit onveiligheidsgevoel wordt vaak nog gevoed door ongewenste aandacht, intimidatie of geweld. Uit onderzoek van Plan International blijkt dat 91% van de meisjes al te maken kreeg met straatintimidatie. Één derde van hen werd daarbij zelfs ongewenst aangeraakt. Uit dit onderzoek bleek ook dat de helft van de meisjes daarom bepaalde plaatsen vermijdt, uit schrik voor intimidatie en geweld door mannen. Vrouwen en meisjes hebben als gevolg ook allerhande copingmechanismen ontwikkeld om zich te kunnen voortbewegen in de publieke ruimte. Vaak passen ze hun gedrag aan om mogelijke risico’s te minimaliseren: ze denken na over welke outfit ze aandoen, welke route ze nemen, of ze een vriend(in) meenemen of ze kiezen ervoor om te fietsen in plaats van te wandelen.

Claimgedrag van jongens

Naast onveiligheid is zich onwelkom voelen een grote drempel die meisjes ervaren in de publieke ruimte. Wanneer er op een bepaalde plaats alleen maar jongens aanwezig zijn, krijgen meisjes het gevoel dat zij daar niet thuishoren.
Jongens gebruiken vaak veel van de beschikbare ruimte voor hun activiteiten (Helleman, 2022). Dat maakt dat er minder ruimte vrij is voor meisjes, wat het nog moeilijker maakt om zelf een eigen plekje te claimen, zeker om te sporten. Gebrek aan zelfvertrouwen om ruimte in te nemen speelt de meisjes hier parten.

Gegenderde verwachtingen

Ook de dag van vandaag heersen nog stereotypen over wat als passend gedrag beschouwd wordt voor meisjes. Rondhangen of sporten in de publieke ruimte worden gezien als activiteiten voor jongens, waar meisjes beter niet aan meedoen. In bepaalde buurten is het voor meisjes helemaal not done om rond te hangen, waardoor ze vaker naar het centrum gaan om te ontsnappen aan deze reputatieschade en sociale controle (De Backer, 2015). Wanneer ze toch zouden deelnemen aan zulke activiteiten, ervaren meisjes vaak angst om beoordeeld of uitgelachen te worden.

Fysieke drempels

Stadsplanning kreeg eeuwenlang vorm vanuit een mannelijk referentiekader – veel minder vanuit het perspectief van kinderen, jongeren, ouderen, vrouwen, mensen met een beperking, etc. Er is dus vaak een gebrek aan aandacht voor de drempels die deze groepen ervaren en wat hun wensen en behoeften zijn naar de invulling van de publieke ruimte. Dat maakt dat mensen, weliswaar onbedoeld, uitgesloten worden.

Wanneer steden een plek voor jongeren aanleggen, denken ze snel aan een sportveld of een skatepark, terwijl de gebruikers van zulke plekken vooral mannen zijn. Niet dat meisjes deze sporten niet willen beoefenen, maar de ruimte wordt vaak monofunctioneel ingericht. Als gevolg wordt de plek door jongens gedomineerd en voelt het daar niet veilig voor meisjes, dus zullen ze er wegblijven. Het gebrek aan een veelzijdige ruimte, die meerdere belangen dient, ontneemt meisjes kansen om ook actief te zijn in de publieke ruimte. Ook een gebrek aan basisfaciliteiten, zoals zitplekken, waterfonteintjes en proper sanitair speelt een rol in de ontoegankelijkheid van publieke ruimtes voor verschillende groepen mensen, waaronder meisjes en vrouwen.

Waarom is dit nu zo’n probleem?

Uit onderzoek blijkt dat buitenruimtes een belangrijke rol spelen in de ontwikkeling van jongeren. Ze hebben een leer- en ontmoetingsfunctie: jongeren kunnen er experimenteren met omgangsvormen, een eigen identiteit ontwikkelen en komen er in aanraking met diversiteit. Ze leren er omgaan met anderen, met bekenden en onbekenden. Daarom noemt onderzoeker Sven De Visscher de publieke ruimte een mede-opvoeder voor kinderen en jongeren (De Visscher, 2009). Aangezien hier dus veel ontwikkelingskansen liggen, is het van belang dat meisjes een gelijke toegang hebben tot buitenruimtes. Deze publieke plekken zijn extra belangrijk voor jongeren die opgroeien in maatschappelijke kwetsbaarheid, omdat ze vaak over minder privé binnen- en buitenruimte beschikken in hun huizen.

Er wordt globaal genomen veel minder geïnvesteerd in meisjes dan jongens. Ze zorgen amper voor overlast, doen het beter op school en het vergt veel meer inspanning om hen te bereiken. Bij grote besparingen of niet-indexering zijn het binnen het jeugdwerk vaak de meisjeswerkingen die als eerste sneuvelen. Toch is het dringend nodig om te investeren in meisjes, want het is een stuk slechter gesteld met hun sociale, fysieke en mentale gezondheid dan die van hun mannelijke leeftijdsgenoten (Dierckens e.a., 2023). Ze kampen onder meer vaker met zenuwachtigheid, slaapproblemen en zelfmoordgedachten. Er zijn ook duidelijk waarneembare verschillen naargelang leeftijd en opleidingsvorm: bij meisjes tussen 15 en 18 jaar en meisjes uit het tso en bso is dit welbevinden nog slechter. Deze signalen mogen niet genegeerd worden.

Een complexe uitdaging die we lokaal kunnen aanpakken

Het sociaal onrecht waarbij meisjes minder kansen krijgen om zich gezond te ontwikkelen, raakt diverse taaie knopen in onze samenleving. Het is een complexe uitdaging, een zogenaamd ‘wicked problem’, met veel oorzaken op diverse dimensies. Als we hier verandering in willen brengen en impact willen creëren, zullen we transversaal en collectief moeten handelen en samenwerken. Een lokaal bestuur kan samen met diverse actoren tienermeisjes meer mogelijkheden bieden om die publieke ruimte wél te gebruiken om elkaar te ontmoeten, te bewegen en hun leefwereld te verruimen. Om helder uit te leggen hoe ze dit best aanpakken, gebruiken we bij Vital Cities het model beweegvriendelijke omgeving (Hoyng & van Eck, 2021). Dat model vertrekt vanuit de redenering dat er drie pijlers zijn om een kwalitatieve beweegvriendelijke omgeving te realiseren: hardware, software en orgware. Inzetten op alle drie deze pijlers is ook nodig als we de publieke ruimte veiliger, toegankelijker en aantrekkelijker willen maken voor tienermeisjes.

• Hardware: infrastructuur en inrichting publieke ruimte
• Software: activiteiten en interventies
• Orgware: organisatie en afstemming

Hardware: Inzetten op inclusief ontwerp van de publieke ruimte

Voldoende verlichting en een goed onderhoud van de ruimte doet al wonderen voor de verschillende gebruikers. Daarnaast is het combineren van functies op een plek een goed idee. Het zorgt ervoor dat verschillende gebruikers de publieke ruimte delen en dat er meer sociale controle is, wat op zijn beurt zorgt voor een veiliger gevoel.
Er bestaat geen ontwerpstandaard of gouden formule voor een inclusieve ruimte op maat van vrouwen en meisjes, omdat elke ruimte en gemeenschap unieke behoeften heeft. Daarom is het cruciaal om de eindgebruikers actief te betrekken in het ontwerp, om ervoor te zorgen dat de ruimte echt aansluit bij hun wensen.

Software: Inzetten op activiteiten en begeleiding in de publieke ruimte

Om een ruimte echt inclusief te maken, is er meer nodig dan enkel een doordachte inrichting en multifunctionele infrastructuur. Er moet ook actief ingezet worden op software, de activatie van de ruimte. Uit onderzoek blijkt zelfs dat programma’s en sociale activiteiten in de publieke ruimte relevanter zijn voor hen dan fysieke faciliteiten (Bocarro et al., 2015).
De eerste lijn kan hier een belangrijk rol in opnemen. Heel wat eerstelijnsactoren bieden de tienermeisjes een betrouwbare omgeving waar ze elkaar kunnen ontmoeten, talenten kunnen ontdekken en ontwikkelen. Wanneer meisjes dus met een groep die ze kennen, bijvoorbeeld binnen het jeugdwerk, op pleintjes en in parken samen activiteiten doen, worden die plekken voor hen vertrouwd (Miedema, s.d.). Tegelijk wordt de boodschap meegegeven dat meisjes wel dingen mogen doen in de publieke ruimte. Het is bovendien voor meisjes veel gemakkelijker om samen met een groep ruimte te claimen dan dat ze dit op hun eentje of met enkele vriendinnen moeten doen.
Ook het lokaal bestuur zelf of organisaties zoals buurtsport kunnen hierbij ondersteunen, door laagdrempelige sportactiviteiten voor meisjes op te zetten in de publieke ruimte. Belangrijk hierbij is dat de positieve ervaring centraal staat door veel aandacht voor het sociale aspect van de activiteit, eerder dan het competitieve.

Orgware: Inzetten op een collectieve strategie en een transversaal beleid

Het is een gedeelde verantwoordelijkheid van heel wat actoren om publieke ruimte toegankelijk, aantrekkelijk en verwelkomend te maken voor (ook) tienermeisjes: tienermeisjes zelf, jongens, ouders, gemeenschappen, burgers, jeugdwerk, verenigingen, onderwijs, beleidsactoren, politici. De noodzakelijke verandering kan niet vanuit één perspectief of dimensie gecreëerd worden. Aparte goedbedoelde interventies hebben niet voldoende effect om sociale verandering te verwezenlijken. Een aangehouden gemeenschappelijke focus en versterken van elkaars initiatieven wel.

Investeren in ruimte voor meisjes is investeren in hun toekomst

Als samenleving hebben we de verantwoordelijkheid om publieke ruimtes te creëren waar álle mensen zich welkom en veilig voelen. Tienermeisjes maken momenteel veel minder gebruik van deze ruimtes, en dat is een probleem dat we niet langer kunnen negeren. De ontwarring van dit wicked problem vergt een transversale aanpak waarbij stedenbouw, beleidsmakers, jeugd- en sportverenigingen en lokale gemeenschappen gaan samenwerken. Door in te spelen op specifieke behoeften van meisjes en de drempels die zij ervaren, kunnen we inclusieve plekken ontwikkelen waar zij net zoals jongens actief kunnen zijn en hun vrienden ontmoeten. Het gaat immers om veel meer dan alleen fysieke ruimte: het gaat om gelijke ontwikkelingskansen, algemeen welzijn en toegang tot sport en ontspanning. Investeren in inclusieve publieke ruimtes voor meisjes is dus investeren in hun toekomst.

Meer weten?

Luister dan zeker naar de Vital Cities Podcast en lees via deze link de publicaties over de resultaten van hun G.I.R.L-onderzoek.

Bronnen

Geldof, D. & Oosterlinck, S. (2019). Conviviaal samenleven in de superdiverse stad. Sociaal.net https://sociaal.net/achtergrond/conviviaal-samenleven-in-superdiverse-stad/

Hoyng, J., van Eck, M. (2021). Model beweegvriendelijke omgeving (BVO-model). Kenniscentrum sport & bewegen. Geraadpleegd van https://www.kennisbanksportenbewegen.nl/? file=10322&m=1616999350&action=file.download

JES (2023). Gender en de stad: Les filles (ne) traînent (pas). https://jes.be/destemvanjongeren/gender-en-de-stad/

JOP (2023). Welbevinden en mentale gezondheid. Via https://www.jeugdonderzoeksplatform.be/wp-content/uploads/2024/02/welbevinden-en-mentale-gezondheid.pdf

Schrijvers, K., Dierckens, M. & Deforche B. (2023). Studie Jongeren en Gezondheid, Mentaal, sociaal en fysiek welzijn [Factsheet]. HBSC-UGent. https://www.jongeren-en-gezondheid.ugent.be/wordpress/wp-content/uploads/2023/08/3_Factsheet_MentaalSociaalFysiekWelzijn.pdf

Kastit, I., Venkeerberghen, T. & Van Oyen, F. (2021). De kracht van meisjeswerk. Uit de Marge. https://www.uitdemarge.be/wp-content/uploads/2021/05/UDM_DeKrachtVanMeisjeswerk_ONLINE.pdf

Kenniscentrum Kinderrechten vzw (2022). De impact van de coronamaatregelen op kinderen, jongeren en jongvolwassenen. Een systematische literatuurstudie. Wat is de impact van de coronamaatregelen op kinderen, jongeren en jongvolwassenen? | Kenniscentrum Kinderrechten (keki.be)

Kind en Samenleving (2020). Tienervriendelijke publieke ruimte. Inspiratieboek voor ruimtelijke professionals en pleitbezorgers van tienerruimte. Via https://k-s.be/medialibrary/purl/nl/4948510/Tienervriendelijke%20publieke%20ruimte.pdf

Meire, J. (2020). Het grote buitenspeelonderzoek. Buiten spelen in de buurt geobserveerd. Kind & Samenleving. https://k-s.be/spelen-en-vrije-tijd/spelen/het-grote-buitenspeelonderzoek/

Miedema, S. (s.d.). Meisjes en de publieke ruimte. Kind en Samenleving. Via https://k-s.be/medialibrary/Meisjes%20en%20de%20publieke%20ruimte_2776.pdf

Moris, M. & Loopmans, M. (2015). Jongeren in de publieke ruimte. Uit De Marge en Cera. Via 150217_marjan_moris_-_jongeren_in_de_publieke_ruimte.pdf (demos.be)

Van Bouchaute, B., Görgoz, R. & Cristiaensen, P. (2022). Get Up, Stand Up. Jongeren op de bres tegen onrecht. Arteveldehogeschool.

Van Steijn, A. (2016). Vrouwen en meiden laatst. Publiek ruimte (september-oktober 2016), 34-36.

Vettenburg, N. (1989). Jeugd en maatschappelijke kwetsbaarheid. Onderzoeksgroep Jeugdcriminologie KU Leuven.

Wijntuin, P. (2019). Mijn buurt is leuk en gezellig. De betekenis van de buurt voor Marokkaans-Nederlandse jongeren in achterstandswijken [doctoraal proefschrift]. Radboud Universiteit Nijmegen. Via https://husite.nl/kus/wp-content/uploads/sites/208/2019/09/proefschrift-PWijntuinV3-001.pdf

Wat is een ’tienerweefsel’?

Een ‘tienerweefsel’ (of ruimer: een ‘jongerenweefsel’) is een geheel van formele én informele plekken die voor tieners belangrijk zijn, met hun onderlinge verbindingen.
Het is een specifieke planningslaag (een kaart dus), vanuit tieners zelf gedacht en met een eigen interne ‘logica’. Tegelijk is die laag niet los te zien van andere planningslagen voor publieke ruimte: bijv. de groenstructuur, mobiliteit, sport en recreatie … Het tienerweefsel moet dus geïntegreerd worden in die andere planningslagen. Maar het is verhelderend én noodzakelijk om eerst die interne samenhang van de ’tienerlaag’ te bestuderen, vanuit inspraak en veldwerk.

Waarom een tienerweefsel in kaart brengen?

Doordat een tienerweefsel in kaartvorm is opgesteld, biedt het kansen om met ruimtelijke diensten in dialoog te gaan. Door plekken en verbindingen op kaart te zetten en hun onderlinge samenhang te bespreken, gebruik je de taal van planners en ontwerpers.

En omdat je het geheel in kaart brengt, kan je die plekken, zones én verbindingen detecteren waar je het verschil kan maken. Je denkt dus na over een groter geheel. Jongeren zijn ook niet op één plek vast te pinnen. Van het sportcentrum gaan ze naar de supermarkt voor drankjes en een snack. En daarna naar het skatepark, om vervolgens met een kleiner groepje nog even samen langs het jaagpad te rijden en tot slot aan de brug na te praten. De mate waarin ze vlot van plek tot plek kunnen ‘hoppen’, maakt hun ruimtelijke beleving en bewegingsruimte groter en rijker. Zo kunnen ze de wereld verkennen, opgroeien en geleidelijk grenzen verleggen.

Wie tienerweefselplanning toepast, krijgt een volledig beeld van de drempels, knelpunten en potenties en kan op zoek gaan naar lopende of geplande ruimtelijke projecten om verandering te realiseren voor jongeren, misschien zelfs met beperkt eigen budget.

Logica van de plek

Het feit dat tieners een bepaalde plek als ontmoetingsplek kiezen, heeft soms veel meer te maken met wat er in de buurt aanwezig is, dan met hoe de plek zélf eruit ziet. De betekenis van een specifieke plek voor tieners wordt pas duidelijk door haar plaats in het weefsel. De nabijheid van voorzieningen speelt hier sterk mee:

• Loopt er een belangrijke fiets- of wandelroute langs? Is het een vast punt waar routes van tieners uiteen gaan?
• Is er een halte voor het openbaar vervoer?
• Zijn er winkels, snackbars en voorzieningen in de buurt?
• Liggen er in de nabijheid ook jeugdlokalen, een jeugdhuis, een skateramp …?
• …

Al deze elementen bepalen mee de potentie of beperkingen van een ruimte voor tieners.
Nabijheid en samenhang creëren is een heel belangrijk element binnen planning en ontwerp. Het betekent dat je moet werken aan een coherent ‘weefsel’. Als je een plek ontwerpt, moet je dit zo doen dat je het weefsel ermee versterkt, bijv. door linken te leggen of door functies in te planten die complementair zijn met reeds bestaande functies in de omgeving. Door de samenhang van alle plekken te bestuderen, kan je begrijpen wat je met een plek kan doen en met welke plekken of verbindingen prioritair zijn. Tieners kunnen dit ook goed benoemen wanneer je het op die manier met hen over hun plekken in hun gemeente hebt. Daarbij moet je zeker ook over gemeentegrenzen heen kijken.

   
Tieners zoeken vaak plekken op waar veel voorzieningen samen komen

Is een tienerweefsel anders dan een ‘speel- of kindweefsel’?

Het idee van een ‘speelweefsel’ of ‘kindweefsel’ is reeds goed gekend en verspreid. De achterliggende ideeën voor een kind- en tienerweefsel zijn ook dezelfde (nl. het netwerkidee, gelaagdheid, methodologie, denken vanuit schaalniveaus).

Toch zijn er een aantal belangrijke verschillen tussen een kind- en tienerweefsel:

• De actieradius van tieners is groter. Als de mogelijkheid er is, gaan tieners en jongeren graag buiten de grenzen van hun wijk naar voor hen aantrekkelijke plekken. Om een tienerweefsel in kaart te brengen moet je dus op een hogere (vaak zelfs regionale) schaal werken: het winkelgebied in de aanliggende stad, een recreatiedomein waar je nog met de fiets en openbaar vervoer naartoe kan, het aantrekkelijke skatepark of shoppingcenter in de buurgemeente …
• Tieners zijn meer gericht op bovenlokale ruimtes. Met alleen de inrichting van straat- en buurtpleintjes kom je er niet. De meeste tieners hebben interesse in grote aantrekkelijke plekken waar veel leeftijdsgenoten en andere mensen komen. Kleinere ruimtes zijn meer aanvullend en zijn eerder ‘stapstenen’ binnen het grotere geheel.
• In een tienerweefsel is het belang van openbaar vervoer groot. Voor kinderen zijn tram- en bustrajecten soms onoverkomelijke barrières. Voor tieners zijn bus en tram net verbindend. Kwalitatief openbaar vervoer zorgt voor een veel grotere autonome mobiliteit. Om aan een tienerweefsel te werken, zal je je dus ook moeten mengen in discussies over openbaar vervoer, bijv. binnen de vervoersregio’s.

   
Van ‘kindweefsel’ naar ‘tienerweefsel’: De actieradius van tieners breidt geleidelijk uit

Eigenlijk zijn kind- en tienerweefsel twee aparte lagen die afzonderlijk in kaart moeten worden gebracht. Je kan ze daarna wel op elkaar leggen en nagaan waar er overeenkomsten of conflicten zijn. Dan kan je ook bewuste keuzes maken en rekening houden met de noden van verschillende doelgroepen.
Het is zelfs zo dat er eigenlijk vaak meerdere ‘tienerweefsels’ zijn: elke subcultuur of subgroep heeft zo haar eigen favoriete plekken en soms zijn er zelfs conflicten tussen groepen tieners. Niettemin kan je al die ‘tienerweefsels’ samenbrengen op één kaart, zodat je in één oogopslag een beeld hebt van de diversiteit binnen de ruimtelijke leefwereld van tieners in jouw gemeente of regio.

‘Hotspots’ in een tienerweefsel detecteren en creëren in 3 stappen

Om tot een tienerweefselplan te komen doorloop je 3 stappen:

Stap 1: Inventariseren samen met tieners

Stap 2: Plekken verbinden

Stap 3: Het weefsel ‘verknopen’ tot hotspots.

Stap 1 — Inventariseren samen met tieners

De eerste stap bestaat erin het bestaande tienerweefsel met participatie van tieners in kaart te brengen. De uitdaging is om, op basis van observaties, inspraak en participatie, na te gaan welke voorzieningen betekenis hebben voor tieners. Die relevante elementen inventariseer je en breng je in kaart als het ‘bestaande tienerweefsel’.

Zo’n kaart met het bestaande tienerweefsel omvat plekken en voorzieningen enerzijds, en routes en verbindingen anderzijds.

• Plekken en voorzieningen:
  Wat zijn de plekken waar veel tieners komen? Hoe en wat waarderen tieners op deze plekken?
  Waar liggen de formele jeugdvoorzieningen en waar komen tieners vaak informeel samen?
  Welke plekken functioneren nu al goed voor tieners? Welke niet?
  Welke locaties hebben veel potentie om tienergericht uit te bouwen?
• Routes en verbindingen:
  Wat zijn belangrijke school- en vrijetijdsroutes voor tieners?
  Hoe zit het met de bereikbaarheid van de formele en informele jeugdvoorzieningen?
  Waar zitten gevaarlijke punten en barrières? Hoe ervaren tieners dit?
  Waar zit er potentie om verbindingen te realiseren die interessant zouden kunnen zijn voor tieners?

   
Tienerplekken en -verbindingen inventariseren op kaart en op het terrein

Uiteraard zijn tieners zelf het best geplaatst om antwoord te geven op bovenstaande vragen. Je moet dus de dialoog aangaan met tieners: in secundaire scholen, via straatinterviews, via het jeugdwerk of online.
Dit kan door bijv. inspraaktechnieken in te zetten uit de publicaties Tienspraak: Tieners betrekken bij het gemeentelijk beleid of Over reuzenkaarten en wegvragertjes. Ook door observaties op het terrein of het bevragen van jeugdwerkers kan je veel te weten komen.

Naast rechtstreekse input vanuit tieners, zijn er een aantal typische planningslagen die belangrijk blijken voor tieners en jongeren. Je kan die ook zelf, of in samenwerking met de GIS-medewerker en de dienst planning, al in kaart brengen als ‘achtergrond’ voor een tienerweefselkaart.

De kans is dus groot dat bovenstaande voorzieningen een (potentiële) rol kunnen spelen in een tienerweefsel.

Stap 2 — Plekken verbinden

In een tweede stap proberen we alle eerder geïnventariseerde plekken en voorzieningen te verbinden vanuit duurzame mobiliteitsnetwerken.
De aantrekkelijke plekken in het tienerweefsel moeten goed verbonden worden zodat ze als een samenhangend weefsel functioneren. Daarbij staat de autonome mobiliteit van tieners centraal.
Dit betekent o.m. inzetten op duurzame mobiliteit, vanuit het STOP-principe (eerst Stappers, dan Trappers, dan Openbaar vervoer en dan pas Personenvervoer).

Vanuit dit principe moet men duurzame mobiliteitsnetwerken uitbouwen op maat van tieners:

• Wandelnetwerken en trage wegen
• Fietsnetwerken en een integraal fietsbeleid
• Netwerken voor openbaar en gedeeld vervoer: trein, bus, taxi en andere vormen van gedeeld vervoer (bijv. ook deelfietsen en -steps).

Het uitbouwen van deze duurzame mobiliteitsnetwerken komt iedereen ten goede. Toch kan het voor het tienerweefsel belangrijk zijn om strategisch te focussen op een aantal specifieke verbindingen of missing links, omdat ze voor tieners zo belangrijk zijn. Daarbij moet je eigenlijk ook het actuele gebruik en de beleving van de routes in rekening brengen. Om allerlei redenen nemen tieners niet noodzakelijk de meest logische, kortste of meest verkeersveilige weg. Dit kan te maken hebben met gewoontes en ingesleten gebruikspatronen, sociale overwegingen, de aantrekkelijkheid van  routes…

Stap 3 — Het weefsel verknopen tot ‘hotspots’

In een derde belangrijke stap, gaan we knooppunten en attractiepolen uitbouwen tot ‘hotspots’ in het tienerweefsel.
Strategisch gezien is het aangewezen om vooral in te zetten op de ‘knooppunten’ in het tienerweefsel. Dat zijn die plekken waar meerdere voorzieningen en specifieke potenties voor tieners samen aanwezig zijn en in elkaars onmiddellijke buurt liggen (bijv. het schoolplein met een bushalte die gelegen is aan een snackbar, een mooie zitplek aanliggend aan een belangrijke fietsverbinding …).
Het komt erop aan die belangrijke plekken samen met tieners op te sporen en in samenspraak met hen uit te bouwen tot ‘hotspots’.
Die cruciale knooppuntplekken komen bovendrijven wanneer men alle bovenvermelde planningslagen samenvoegt tot een synthesekaart. De zones waar veel voorzieningen clusteren tot ware attractiepolen, kunnen nader onderzocht worden.

Op basis van de tienerweefsellaag ‘knooppunten’ identificeren en daar verder op inzetten.

Op die geïdentificeerde knooppunten en attractiepolen is het een belangrijke opgave om de verschillende lagen zo goed mogelijk met elkaar te verbinden en te ‘verknopen’. Verknopen is een wat abstract begrip waarmee wordt bedoeld dat voorzieningen van verschillende planningslagen zo goed mogelijk op elkaar worden afgestemd en dat je functionele of visuele relaties legt: Je moet bijvoorbeeld vlot van het groen naar de waterkant kunnen, van de bushalte naar de snackbar, van de school naar het stedelijk plein, van de supermarkt naar het tienerpleintje …
Bijzonder interessant is het als de plekken visueel verbonden zijn en je dus vanaf de ene voorziening alle andere voorzieningen ziet (of kunt vermoeden dat ze er zijn).

Door verknoping kunnen ware ‘hotspots’ uitgebouwd worden in het tienerweefsel. Als die bovendien goed bereikbaar zijn, ontstaan er interessante publieke ruimte-netwerken voor tieners.

Met doordachte ingrepen kan je het bestaande tienerweefsel versterken. Dit kan door formele en informele tienerplekken uit te bouwen, door de verbindingen en bereikbaarheid voor tieners te verbeteren of door niet-ruimtelijke maatregelen (bijv. organisatorisch, beheer en onderhoud, sensibilisering …). Maar vooral ook om rond deze plekken een participatieproject op te zetten, zodat jongeren de ruimtes mee kunnen uittekenen en invulling geven. Door de tienerweefselplanning weet je op welke plekken je kan focussen om het verschil te maken.

Voorbeeld van ‘verknoping’: Door de ovale ontmoetingsplek te creëren aan het water,
wordt de winkelstraat met het park verbondenen ontstaat er tegelijk een voorplein voor de school.

Naar een gedragen ruimtelijke visie

De tienerweefselkaart kan het startpunt zijn voor de opmaak van een heus tienerweefselplan met een ruimtelijke visie, wenskaarten en acties. Het proces dat je daarbij doorloopt samen met alle diensten en met tieners, is daarbij misschien van even groot belang als de uitkomst. Het vertrekt immers vanuit een positieve realistische beeldvorming dat rondhangen oké, dat tieners en jongeren niet naar jeugdeilandjes moeten worden verbannen en dat ze altijd midden in de samenleving aanwezig zijn. Naar mate dat er naar tieners en jongeren geluisterd wordt en dat er ruimte voor hen wordt gecreëerd, zal dit tot minder conflicten leiden. Dit kan dus een aanleiding zijn om met jongeren te gaan praten en linken te leggen met inwoners.

Bovenal ontwikkel je met je gemeente, naast een sociaal-maatschappelijke visie, ook een concrete ruimtelijke visie waar het gehele gemeente- of stadsbestuur zich achter stelt. Dit biedt houvast voor een toekomstig tienervriendelijk ruimtelijk beleid, zelfs in onderhandelingen met projectontwikkelaars of belangengroepen die geneigd zouden zijn om publieke ruimte te privatiseren.

Meer lezen:

Handboek en artikel:

Wouter Vanderstede (2011). ‘Chilling’ and ‘hopping’ in the ‘teenage space network’: explorations in teenagers’ geographies in the city of Mechelen. In: Children’s Geographies, p. 167-184.

Wouter Vanderstede (red.), Francis Vaningelgem, Sabine Miedema, Johan Meire en Peter Dekeyser. (2020) Tienervriendelijke publieke ruimte: Inspiratieboek voor ruimtelijke professionals en pleitbezorgers van tienerruimte. Mechelen: Kind & Samenleving.

Praktijkvoorbeelden:

District Wilrijk (2022) Tienerweefselplan Wilrijk

Stad Gent (2022). Toekomstvisie ‘Kinderen en jongeren in de publieke ruimte: Een stedelijk weefsel op maat van kinderen en jongeren’.

Andere gemeentes die reeds met ‘tienerweefsel’ pionierden: Merchtem en Stad Brugge.

Beelden

Alle beelden zijn gemaakt door Kind & Samenleving, tenzij anders vermeld.

Diverse lokale experten vertelden over hun strategie en visie, we konden met eigen ogen zien hoe plekken werden ingericht en gebruikt en we ervaarden in de vele gesprekken welke factoren kunnen bijdragen aan een samenhangende buurt waar ook tieners en jongeren willen, mogen en kunnen vertoeven in de publieke ruimte.

Wat leerden we hier nu zelf uit voor De Hangmakers?

Ruimte maken voor jongeren vraagt tijd, energie en heel veel geduld. Of je nu kiest voor het innemen van publieke ruimte (zoals Filter café Filtré doet) of eerder de mediërende en bemiddelende weg kiest (de strategie van Leo Valls voor de skaters in Bordeaux), ruimte maken voor kinderen en jongeren gaat niet vanzelf. We hebben Hangmakers nodig die die strijd mee voeren, op diverse manieren.

Ruimte maken voor jongeren betekent niet altijd ‘een nieuwe of andere plek creëren’. Rondhangen moet ook kunnen aan de bib, of in de inkom van het zwembad – tussen en samen met andere (leeftijds)groepen. 

Tijdelijke ingrepen blijken een goede voedingsbodem voor verandering. Ze zijn vaak makkelijker te realiseren, roepen minder weerstand op én geven een uitgelezen kans om te gaan experimenteren met functies, sferen en dynamieken.

Durf nadenken over betekenissen, ook van alledaagse voorwerpen. Zoek de kracht én de drempels die in die voorwerpen verscholen liggen. Een ijskast voor pintjes reflecteert de diversiteit van een buurt, zo leerden we van Concrete Blossom. Een nachtwinkel of barbier volgen niet altijd het klassieke ‘economische script’ en fungeren als ontmoetingsplaatsen voor verschillende groepen.

Wanneer het gaat over skate-infrastructuur volgt de bijna natuurlijke reflex dat dingen voor skaters ook het best met skaters gerealiseerd worden. Zij hebben immers de skate-expertise. Hoe sterk zou het zijn als we die reflex ook doortrekken naar ‘dingen voor kinderen en jongeren worden ook het best mét kinderen en jongeren gerealiseerd. Zij hebben immers leefwereld-expertise’?

Heel wat deelgroepen hebben hun eigen noden ten aanzien van het ontwerp en gebruik van de publieke ruimte. Denk aan meisjes, kinderen met een beperking of met een vorm van neurodiversiteit. En toch zijn er principes te ontwaren die aan die diverse noden tegemoet komen. Zo werkt een afwisseling van rust en levendigheid in de publieke ruimte voor meerdere doelgroepen. Onderzoek naar die gedeelde principes ontbreekt momenteel nog.

Werken in zones of niet? Ook dat was een vraagstuk doorheen de gesprekken. Onze conclusie vanuit De Hangmakers: denk gerust in functiezones (spelen, rusten, sporten, eten,…) maar zorg dat ze in het uiteindelijk ontwerp niet expliciet afgebakend zijn. Zorg er voor dat de infrastructuur nog steeds meerdere noden kan beantwoorden. Laat een zitelement gerust ook een klimplek zijn bvb.

Wat opviel? Iedereen stond positief tegenover ons pleidooi: omdat er zoveel ontplooiingskansen in de publieke ruimte liggen, wordt het een evidente reflex om die publieke ruimte opnieuw echt publiek te maken. Tegelijk botsen nog heel wat mensen op de spanningen, conflicten én de realiteit dat onze ruimtelijke ordening niet helemaal voorzien is op de aanwezigheid van mensen, van jongeren. We blijven dan ook, samen met jullie, Hangmaken vóór tieners en jongeren die rondhangen.